Factores xeográficos e termodinámicos que inflúen no clima de España (tema das ABAU).

Os factores xeográficos que afectan ás temperaturas son:

A latitude: A Península Ibérica está situada na parte meridional da zona temperada próxima á influencia dos centros de acción tropical, con dúas estacións marcadas ( verán e inverno) e dúas intermedias ( primavera e outono). En Canarias, a súa latitude sobre o Trópico de Cáncer determina temperaturas cálidas todo o ano e a pouca oscilación térmica.

A disposición de terras e mares: A Península Ibérica está entre dous mares, o Atlántico e o Mediterráneo, e entre dous continentes, Europa e África, de características térmicas diferentes o que introduce variabilidade. As Illas Canarias, pola súa proximidade a África recibe o pó do Sahara, pero no lado norte está exposto á influencia do alisio do NE, fresco e hùmido.

A altitude: A maioría das terras están situadas a 600 m de media o que introduce unha certa crudeza nos invernos do interior da península por mor da diminución da temperatura 0'6 º cada 100 metros. Asemade hai variacións térmicas importantes entre as vertentes de solaina (expostas ao sur) respecto das de umbría (orientada ao norte)

A disposición do relevo: A forma maciza da Península, a súa anchura e a disposición dos sistemas montañosos, paralelos á costa, impide a chegada ata o interior da influencia mariña que atempera as diferencias térmicas. Hai un forte rasgo continental.

Pola contra, nos dous arquipiélagos a influencia marítima é obvia. 

Os factores xeográficos que afectan ás precipitacións son:

A latitude: No verán, a nosa situación latitudinal está lonxe da traxectoria zonal do Jet Stream. Pola contra a acción do centro de alta presión tropical das Azores introduce un tempo seco e soleado. No inverno, a perda de forza do Jet Stream ou o seu descenso en latitude por mor do balanceo estacional, permite o paso das frontes atlánticas ou a chegada de masas de aire procedente doutras latitudes.

A disposición de terras e mares: O Mediterráneo quéntase moito no verán propiciando unha cicloxénese propia que se traduce nunha baixa presión no Golfo de León no outono que proporciona chuvias torrenciais e frecuentes desbordamentos.

A disposición do relevo impide que a influencia das borrascas atlánticas poida entrar ao interior da península polo que a cantidade de precipitación vai diminuindo cara o leste, en especial, cara o surleste español que rexistra unha notable aridez. Ademais imos ver unha disimetria de vertentes na cantidade de precipitación caída nas abas situadas ao oeste (barlovento) respecto das situadas ao leste (sotavento), máis resgardadas dos ventos húmidos do oeste.

Os factores termodinámicos:

As masas de aire xorden naquelas rexións onde o aire permanece estable e adquire unhas caraterísticas determinadas de temperatura, humidade e presión. Loxicamente, será alí onde hai altas presións, nos trópicos ou nos polos, onde estará a orixe das masas de aire que se nos achegan ás nosas latitudes atraídas pola área de baixas presións dominantes en latitudes temperadas. Cando esas masas de aire frías polares descenden en latitude van quentándose pola base polo que se inestabilizan. Pola contra, as masas de aire quente cando ascenden en latitude van enfriándose e resecándose. 

As masas de aire que, en orixe húmidas, atravesan unha área continental van resecándose, mentres que unha masa de aire seca ao atravesar un océano humedécese  

As masas de aire que afectan á Península son :

- Polar  marítimo (fría e húmida) de procedencia atlántica e Polar continental (fría e seca) de procedencia centroeuropea

- Tropical marítimo (cálida e húmida) do Atlántico e Tropical continental (cálida e seca) de procedencia africana.

- Ártico marítimo e Ártico continental. Estas masas de aire afectan de forma ocasional propiciadas por unha traxectoria moi ondulante do Jet Stream que facilita o descenso de vagas de frío.

Os centros de acción son áreas de altas e baixas presións. A presión atmosférica é o peso do aire sobre unha unidade de superficie. Mídese en milibares (mb). A presión normal é de 1013,5 mb, aínda que nos mapas do tempo adoite considerarse un valor de 1016 mb.

Unha alta presión ou anticiclón é unha zona de altas presións rodeada por outras de presión máis baixa. Como estamos no Hemisferio Norte, os ventos circulan no sentido das agullas do reloxo. O aire descende producindo tempo estable. 

Unha baixa presión, depresión, borrasca ou ciclón é unha zona de baixas presións rodeada doutras de presión máis alta. O aire aquí ascende e xira no sentido contrario ás agullas do reloxo. Ao ascender produce tempo inestable.

Os centros de acción poden ser dinámicos ou térmicos

Os centros de acción dinámicos teñen un carácter permanente e a presión tanto en superficie como en altura manteñen esa característica de alta ou de baixa presión:

• O anticiclón das Azores: alta presión tropical que se sitúa en verán ao oeste da P.I. impedindo a afectación das pertubacións atlánticas. Tempo soleado e caluroso. Coincide cunha cresta do Jet Stream e funciona como unha cuña 
• Os anticiclóns polares atlánticos.
• A depresión de Islandia: Envía aire polar marítimo que ao chocar co aire quente tropical dá lugar aos sistemas frontais de precipitacións que actúan no outono e no inverno.Coincide en altura coa traxectoria do Jet Stream

Os centros de acción térmicos: Relacionados con situacións moi estables do aire en contacto moito tempo cunha superficie quente ou fría. A presión en superficie e en altura son diferentes, mentres en superficie hai unha alta presión térmica, en altura convértese nunha baixa ou ao revés:

• Anticiclón térmico centroeuropeo: Aparece en inverno con tempo seco e soleado, pero con frío intenso.O aire en contacto coa superficie xeada do continente europeo pesa, está a máis presión e descende. O mesmo pasa co anticilón térmico que aparece en inverno sobre a Meseta que dá lugar ás xeadas e ás néboas de irradiación no interior peninsular e nas cuncas fluviais.
• Depresión sahariana: Formada no verán. Tempo moi cálido e seco.  O aire aquí, en contacto cunha superficie quente, pesa menos e ascende, creando unha situación de baixa presión. Dá lugar as calimas e ás vagas de calor con treboadas no interior peninsular.
• Depresión no Golfo de Xénova que acontece ao remate do verán nun Mediterráneo moi quente

A traxectoria do Jet Stream. Corrente que discorre entre os 9 e os 11 km de altura e que separa as altas presións subtropicais das baixas presións polares ou, o que é o mesmo, o aire frío polar  do aire quente tropical. Corrente que describe un trazado zonal de oeste a leste a máis de 300 km/h. As veces, ao perder velocidade (150km/h) ondúlase, dando lugar á baixada de aire frío a latitudes moi meridionais (valgadas) e ao ascenso de aire quente a latitudes septentrionais (crestas ou dorsais).

Se o aire frío quedara estrangulado, embolsado en altura, tería lugar o fenómeno da gota fría ou DANA que se traduce en intensas precipitacións. Moitas veces ese fenómeno aparece localizado no Levante español, en outono, cando o Mediterráneo está quente polo calor do verán. Desa diferencia de temperatura entre a superficie e a altura, ten lugar un período de intensas precipitacións que produce desbordamentos de ríos e inundacións.  

A fronte polar. Unha superficie que separa dúas masas de aire de diferente natureza que chocan producindo unha fronte de perturbacións. Primeiro chega a fronte cálida que se manifesta cun ceo cheo de nubes e orballo. Despois chega a fronte fría que despraza o aire quente dando lugar a chuvias máis fortes e unha baixada das temperaturas. O paso das frontes en superficie ten unha correspondencia en altura coa traxectoria en altura do Jet Stream, de forma que, no inverno, cando a súa traxectoria é zonal e máis ao sur do habitual entran as frontes do Atlántico sen oposición sobre a Península 

Comentario do mapa de precipitación media anual

Estamos ante un mapa temático que mostra unhas isoliñas, neste caso isohietas, que delimitan puntos coa mesma precipitación que se cubren de cor. Como estamos ante unha serie de datos cuantitativos a cor azul vai do máis claro (valores de escasa precipitación) a unha cor azul moi intensa (valores de precipitación moi abundante).

Este mapa permite visualizar unha distribución da precipitación en España.

As zonas que teñen unha precipitación moi abundante están localizados nas áreas de montaña do norte peninsular (Pirineos, Cordilleira Cantábrica, Montes de León) e a fachada litoral do Cantábrico e Galicia. Fóra do ámbito do norte peninsular temos valores altos na zona occidental e máis elevada do Sistema Central e na Serranía de Ronda. 

O paso das frontes atlánticas, moi cargadas de humidade, é o responsable destes valores. Cando o anticiclón das Azores se alonxa da península, o norte de España está máis exposto a un roce do paso das frontes que traen o choque de aire de diferente natureza, tropical e polar.

Nas áreas de montaña, a altura obriga ás masas de aire húmido a ascender deixando toda a carga na aba de barlovento e proporcionando valores moi altos.

O parámetro comprendido entre os 600 e 900 mm está localizado nunha franxa de transición entre a fachada cantábrica e a Submeseta norte, na parte norte de Cataluña e áreas de montaña de menor elevación repartidas polos rebordes da Meseta.

O parámetro de 300- 600 mm é o que ocupa a maior superficie da península e se corresponde coas condicións pluviométricas do clima mediterráneo de interior e o mediterráneo de litoral. A disposición do relevo peninsular desgasta o paso das frontes cara o interior. A isto hai que engadirlle que o anticiclón das Azores ten unha maior presencia xerando estabilidade.Aquí a orixe das precipitacións varía. Na parte occidental, en Extremadura, é a advección do oeste a que trae unhas precipitacións máis numerosas que se van debilitando cara o leste. Na parte oriental é a precipitación equinoccial vencellada á gota fría a responsable deses valores medios. No val do Guadalquivir as precipitacións teñen moito que ver coa baixa do Golfo de Cádiz, que permite a chegada de aire tropical húmido. 

Por debaixo dos 300 mm estamos na España árida, na que as precipitacións son escasas e onde se rexistran catro ou cinco meses onde o valor dobre das temperaturas está por debaixo da precipitación media mensual. Estamos no sureste (Almería, Murcia, Alicante),unha área que queda marxinada do paso das frontes atlánticas e que ten o relevo moi próximo á costa impedindo que a cicloxénese do Mediettráneo progrese moito cara o interior.  Na depresión do Ebro e en puntos da provincia de Zamora, a disposición do relevo circundante impide de forma notable a caída das precipitacións.

En Canarias, a súa posición en latitude tropical determina as escasas precipitacións. Neste caso hai que falar dunha disimetría entre a cara norte das illas, expostas ao alisio húmido do NE, respecto da parte sur onde a aridez é extrema. A súa vez as illas máis próximas ao continente africano ( Lanzarote e Fuerteventura) son máis áridas que as illas máis occidentais (La Palma, Hierro). 

Así pois, a posición en latitude, a altitude, a disposición do relevo, a maior ou menor lonxanía do mar determinan a distribución das precipitacións.

Comentario do mapa de distribución das temperaturas medias anuais en España

Estamos ante un mapa temático que usa as cores para indicar uns parámetros de temperatura media anual, individualizando áreas con matices térmicos en España. As liñas representadas son isotermas, é dicir, aquelas que unen puntos coa mesma temperatura.

Na lenda, as cores azuis máis oscuras representan os valores térmicos máis baixos que se corresponden coas áreas montañosas coas maiores elevacións da península: Pirineos, Cordilleira Cantábrica, Montes de León, Sistema Central, Sistema Ibérico e as partes máis elevadas do Sistema Bético.

A cor azul celeste está localizada fundamentalmente na Submeseta Norte, Somontano pirenaico e o interior de Galicia.

A cor amarela está localizada na Submeseta Sur, na depresión do Ebro e no litoral cantábrico.

As cores vermellas están en relación coas áreas máis cálidas que se corresponden coas Illas Canarias, Baleares, Extremadura, o val do Guadalquivir, val do Ebro e litoral levantino. As Rías Baixas onde o grao de mediterraneidade é moi patente ten a cor salmón diferenciándose do que acontece no norte de Galicia.

Os territorios onde as temperaturas medias anuais son superiores a 15º están influidos por unha serie de factores. A súa posición meridional nunha península que xa ocupa unha posición meridional en Europa e na zona temperada fai que se vexa afectada con frecuencia polo anticiclón das Azores  que envía aire cálido tropical durante os meses de primavera e verán. No litoral levantino a proximidade ao mar Mediterráneo, un medio moi quente no verán, fai que as temperaturas sexan altas mentres que os seus invernos son suaves.

 As Illas Canarias ocupa unha posición en latitude moi próxima ao Trópico de Cáncer ten unhas temperaturas medias anuais elevadas, salvo nas zonas montañosas onde polo efecto da altura a media é máis baixa. 

Os territorios que teñen as temperaturas medias por debaixo dos 15º corresponden coas áreas do interior da península. A disposición do relevo peninsular que illa o interior da influencia moderadora a nivel térmico do océano e a altura media que presenta a Meseta Central explican as temperaturas por debaixo dos 15º. Os invernos son fríos e os veráns son cálidos polo que tamén aquí é onde se dan as maiores oscilacións térmicas da península. A maior altura media da Submeseta Norte e a súa posición en latitude máis septentrional explican a temperatura media máis baixa que a Submeseta Sur. Outra zona que presenta un grao evidente de continentalización é a Depresión do Ebro, moi pechado polos Pirineos, Sistema Ibérico e Cordilleira Costeiro Catalá, e as áreas onde se localiza o clima oceánico de transición. Aquí, a chegada das vagas de frío que acompañan á fronte polar endurecen os invernos e alonxa a influencia moderadora dos mares.

Comentario do mapa do tempo en superficie: Anticiclón de verán

Temos dous mapas, un sinóptico de superficie e outro de altura, correspondentes ao 7 de setembro de 1977, que recollen unha situación frecuente no verán que é o dominio das altas presións sobre a península que imos comentar a continuación.

No mapa de superficie vemos que hai un anticiclón moi potente, de 1028 mb, ao oeste da península, o anticiclón das Azores, un centro de altas presións que se achega a nosa península no verán, mentres que as frontes que inestabilizan o norte de Europa están moi lonxe da nosa latitude polo que a estabilidade está garantida en toda a xeografía peninsular. O aire que chega á península é do nordés, suave e seco. Esta cuña anticiclónica presenta unha separación das isobaras indicativa dun modesto gradente de presión polo que deducimos que os ventos serán suaves. A masa de aire que se achega a nós é de tipo tropical, cálida e seca.

Se observamos o mapa de altura, que busca a topografía dos 500 mb, vemos que as isohipsas, que delatan o paso do Jet stream, teñen un fluxo zonal que afecta ás Illas Británicas e Países Baixos ou Alemania polo que a inestabilidade está lonxe da nosa latitude como é propio no noso verán onde por mor do balanceo estacional a traxectoria da corrente en chorro é zonal e localizada en latitudes septentrionais de Europa. No mapa de altura observamos tamén un embolsamento de aire frío na latitude de Canarias que pode xerar precipitacións nas illas orientais do arquipiélago.
O resultado desta situación é un tempo seco e soleado en toda a península, moi estable, que fai que o termómetro vaia en ascenso.

Comentario do mapa do tempo en superficie: Advección do Oeste

Temos dous mapas, un sinóptico de superficie e outro de altura,correspondentes ao 13 de febreiro de 1979, que recollen unha situación frecuente no inverno que é o fluxo advectivo do oeste que imos comentar a continuación.
No mapa de superficie vemos que hai un anticiclón moi alonxado da península, na latitude das Illas Canarias, mentres que ao sur de Islandia e  ao oeste das Illas Británicas hai uns centros de baixas presións bastante profundos que teñen asociados unha serie de frontes fríos que afectan de cheo á península. Un desas frontes frías xa rebasou o país e outra está a piques de chegar polo oeste. Podemos ver tamén que o aire frío está desprazando ao aire cálido aparecendo o símbolo de fronte ocluída. As isobaras están bastante xuntas o que indica que o gradente de presión é notable polo que deducimos que o vento circulará a bastante velocidade.

Tendo en conta esta situación, o aire que chega á península procede do oeste, do Atlántico, cargado de humidade, polo que as precipitacións serán notables en todo o país. Dada a disposición do relevo peninsular non hai ningún obstáculo orográfico que limite a acción das frontes polo que a inestabilidade e as abundantes precipitacións están garantidas para toda a superficie peninsular, se ben serán na parte oeste onde se recollan máis litros por metro cadrado.
Se observamos o mapa de altura, que busca a topografía dos 500 mb, vemos que as isohipsas, que delatan o paso do Jet stream, están localizadas sobre a península nun fluxo de tipo zonal que facilita a chegada de sucesivas frontes. O jet stream separa o aire frío polar do aire quente tropical. Neste caso a inestabilidade que provoca o seu paso confirma a situación sinóptica de superficie onde hai practicamente un calco do acontecido en altura.
O resultado da advección do oeste é un tempo húmido, con abundantes precipitacións, sostidas durante bastantes días, con inestabilidade xeneralizada en todo o territorio. Unha masa de aire polar marítima é a causante deste tempo. As Illas Canarias estarían a salvo pola localización do anticiclón na súa latitude.